31 december 2006
In de Volkskrant schrijft Michael Zeeman een stuk over Dawkins boek, getiteld "Atheïst heeft de wijsheid niet in pacht". Een waarheid als een koe, en dus een titel die het ergste doet vrezen. Het hele punt van Dawkins pleidooi voor atheïsme is immers dat niemand de waarheid in pacht heeft, en dat dus alle beweringen onderwerp dienen te zijn van kritische beschouwing. Zeker als het gaat om zeer verstrekkende beweringen, zoals over de oorsprong van het universum, de ethiek en over met wie je wel en geen seks mag hebben.
Zeeman draait precies hetzelfde riedeltje af als alle anderen die Dawkins boek bekritiseren: Atheïsme is ook maar een geloof, atheïsten zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit, wetenschap kan ook niet alles verklaren, mensen hebben nu eenmaal behoefte aan zingeving dus religie moet je met respect behandelen, religie is nodig als moreel gezag, en jawel, Hitler en Stalin waren ook atheïsten.
Ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat Zeeman (en al die anderen) het boek echt gelezen hebben. Al deze argumenten worden in Dawkins boek met de grond gelijk gemaakt. Dus ik verwacht in een artikel dat de voorpagina van een Volkskrant-katern haalt wel iets anders dan een herhaling van die argumenten. Als je het niet eens met met Dawkins boek, laat dan zien waarom die argumenten wél geldig zijn. Toon aan dat Dawkins ze ten onrecht afserveert.
De argumenten tegen atheïsme zijn echt tenenkrommend als je ze nader beschouwt zonder je te laten intimideren door het gezag van wie ze aanhaalt. Een kleine bloemlezing.
Atheïsme is ook maar een geloof. Hoezo? The Fucking Point van atheïsme is dat je niet dingen voor voetstoots aanneemt, maar alle beweringen (dus ook religieuze) kritisch benadert. Is de bewering aannemelijk? Zijn er aanwijzingen dat de bewering klopt? Zie ik redenen waarom de bewering niet waar kan zijn? Strookt de bewering met zaken waarvan ik weet dat ze zeer waarschijnlijk zijn? Heb ik eigenlijk wel iets aan die bewering?
Tja, en het toeval wil dat het enorme, wereldwijde en machtige stelsel van religie zo ongeveer als eerste in elkaar stort zodra je dat soort vragen gaat stellen. God verdwijnt nu eenmaal als sneeuw voor de zon zodra je kritische vragen gaat stellen. Dat heeft niks met geloven te maken. Atheïsme is de erkenning dat je met 'geloven' niet tot correcte en bruikbare kennis komt.
Atheïsten zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit. Dit is een van de mooiste. Laten we hem eerst eens even omdraaien: Religieuzen zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit. Onder die 'anderen' vallen dan ook zeer intelligente wetenschappers die hun hele leven bezig zijn om te onderzoeken hoe een klein deel van de wereld in elkaar zit, mensen die daarbij uiterst zorgvuldig en kritisch te werk gaan. Mensen die er als de kippen bij zijn om hun bevindingen bloot te stellen aan de venijnig kritische blik van anderen. Ik weet niet of je wel eens meegemaakt hebt hoe wetenschappers onderling elkaars werk bekritiseren, maar geloof me, ze sparen elkaar niet.
En dan komen er reli's die wel even wijsheden zullen verkondigen over het leven, het universum en alles. Wie denken zij wel niet te zijn om te verkondigen dat het universum het knutselwerk is van een god, of dat er gekleurde energievelden om een menselijk lichaam zweven? Zíj zijn degenen die geen tegenspraak dulden, die geen kritische analyse van hun beweringen velen. Hoogop wordt er wat gesteggeld tussen concurrenten op basis van oude teksten waarvan het waarheidsgehalte zelf niet ter discussie mag staan. Nee, het moet gewoon maar geloofd worden, en als men het niet eens is, wordt dat óf geaccepteerd óf de wapens komen te voorschijn.
Wie zijn beweringen aan kritische analyse door anderen durft bloot te stellen, is zelfverzekerd. Wie vindt dat zijn beweringen geloofd moeten worden zónder dat, is arrogant. En lui als Zeeman gaan nog een stapje verder: zij vinden het arrogant als je daar op wijst.
Wetenschap kan ook niet alles verklaren. Wat hier dan vaak (al dan niet impliciet) op volgt, is dat je religie nodig hebt om de rest te verklaren. Om giftig van te worden. Nee, wetenschap kan niet alles verklaren, en de wetenschap is de eerste om dat toe te geven. Waarom denk je dat er nog steeds zoveel tijd, geld, energie en de beste denkkracht die we tot onze beschikking hebben, in wordt gestoken? Toch niet omdat we alles al kunnen verklaren. Ook niet omdat er niks meer te onderzoeken valt.
En laten we ook dit eens omdraaien: Wat kan religie dan allemaal verklaren? Kan het überhaupt iets verklaren? (Voor alle duidelijkheid, je hebt pas iets verklaard als jouw verklaring kritische analyse kan doorstaan.) In het stuk van Zeeman komt dit punt terug in de vorm van 'de schamele waarheden van de wetenschap'. En welke 'waarheden' dacht mijnheer Zeeman daar tegenover te stellen? De wetenschap heeft in een paar eeuwen een enorme hoeveelheid bruikbare en verifieerbare kennis opgeleverd. En hoeveel kennis heeft tienduizend jaar religie ons opgeleverd? Werkelijk het enige dat ik kan verzinnen zit in de sfeer van 'hoe houd ik mensen onder de duim' 'hoe ontwijk ik kritische analyse' en 'hoe draai ik de bewijslast om'. Voor de rest, niets.
Religie moet je met respect benaderen. Ik ben geneigd om al deze alinea's te openen met "Oh ja?!?", bij voorkeur in een paginavullend lettertype. Nu ook weer. Maargoed, laat ik rustig blijven. Waar heeft religie dat respect aan verdiend? Leg mij dat uit en ik zal het respecteren. Nog erger wordt het als je eens bekijkt wat in dit geval onder 'respecteren' wordt verstaan. Het betekent dat je religieuze meningen niet mag 'aanvallen'. Opnieuw is het nuttig om te zien wat 'aanvallen' betekent: het is een codewoord voor kritische analyse. Dat mag niet met een religieuze mening. Je moet die mening als gegeven aannemen en er het zwijgen toe doen. Opnieuw: "Oh ja?!? Waarom dan wel?" Waarom mag over elke mening kritisch gediscussieerd worden, maar niet over een religieuze? Waarom mag mijn atheïsme dan bijvoorbeeld wel aangevallen worden (hoewel ik net nog hoorde dat het 'ook maar een geloof is' - let trouwens op het woordje 'maar', dat zie je nooit staan in een zin over het hindoeïsme).
Om nog giftiger te worden. Soms hoor je zowaar een argument voor het idee dat je niet kritisch mag zijn over religieuze meningen. Dat argument is dat die religie heel belangrijk is voor die mensen en dat die gevoelens heel diep gaan. Nou en? Geldt dat niet voor mijn vegetarisme? Geldt dat niet voor mijn politieke overtuigingen? Geldt dat niet voor wetenschappelijke kennis van, pak hem beet de evolutie? Wie maakt dat onderscheid, en waar is dat op gebaseerd? Dient racisme gerespecteerd te worden op het moment dat het een religie is in plaats van een onderbuikgevoel?
Dawkins is trouwens nog vrij aardig in deze. Hij stelt dat het juist een kwestie van respect is om iemands mening kritisch te benaderen. Eigenlijk een beetje laf. Waarom zou je respect moeten hebben voor een mening die iemand niet ter discussie durft te stellen? Dat doen we nooit, dus waarom wel als er opeens het etiket 'Pas op! Religieus!' op zit.
Religie als moreel gezag. Beetje slap gezag als er niet kritisch naar gekeken mag worden. Trouwens, hoe moreel is het om van mensen te verwachten dat ze zich aan gezag onderwerpen dat niet of slechts zwak ter discussie gesteld mag worden. Hoe moreel is het om mensen te leren dat ze iets "gewoon moeten geloven". Hoe moreel is het om gehoorzaamheid als het hoogste goed te presenteren. Hoe moreel is het om jonge kinderen een religie op te dringen. Leuk is trouwens dat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat religie geen meetbare invloed heeft op de keuzes die mensen maken in een concreet ethisch dilemma. En dat is maar goed ook, religies hebben geen beste prestaties geleverd als ethisch gezag. Ik snap niet dat mensen dit werkelijk als argument voor religie aan durven halen.
Fascisme en stalinisme waren atheïstisch ideologieën. Te zot voor woorden. Het fascisme was katholiek. Het stalinisme was een religie ten voeten uit; kritiek was verboden, gehoorzaamheid aan de goddelijke leider was het belangrijkste in het leven, de hiërarchie, de iconen, de indoctrinatie, de kitscherige pracht en praal, het lonkende paradijs, de lotsbestemming van de mensheid, de verdoemenis voor wie er niet in geloofde. Maar sowieso is het een kolderargument, de misdaden van beide systemen en hun leiders werden niet gepleegd in de naam van de grote waarschijnlijkheid dat er geen god bestaat.
Dit alles wordt uitvoerig behandeld in Dawkins' boek. Toch noemt Zeeman deze argumenten weer als reden om het boek af te kraken. Nergens geeft hij er blijk van te weten dat Dawkins die argumenten al ontzenuwd heeft voordat Zeeman aan zijn stuk begon. Het lijkt er op dat hij slechts recensies heeft gelezen van andere mensen die het boek ook niet gelezen hebben. Ik vraag me af of er überhaupt één recensie de krant heeft gehaald die geschreven is door iemand die verder is gekomen dan de inhoudsopgave van het boek.
Ik zal eens kijken of ik bovenstaande kan samenvatten in een brief aan de krant. Ik zal waarschijnlijk niet de enige zijn die zich kapot heeft geërgerd. Er is een argument dat ik hierboven niet afgebrand heb, omdat het wat meer aandacht verdiend. Volgende keer.
20 december 2006
Een reactie van JeroenE:
"Goed stukje op athlog. Mijn enige kritiek is dat je stelt dat creationisten zich bepaalde dingen niet voor kunnen stellen (dat bewust ontwerp misschien niet de beste methode is) op grond van argumenten die een creationist op voorhand zou verwerpen (dat de mens nietig is in het heelal bijvoorbeeld). Het is een beetje alsof je zegt: "Atheisten zijn te dom om door te hebben dat God ook hen lief heeft, terwijl het toch zo duidelijk is dat hij van *iedereen* houdt".
De truc is iemand te laten zien dat zijn god niet kan bestaan op grond van de premissen die hij/zij *wel* onderschrijft."
Jeroen, dank. Ik ben het er mee eens dat het met mijn verhaaltje niet zomaar gaat lukken om een creationist te overtuigen. Daar is heel wat zwaarder geschut voor nodig. Dat is ook niet echt mijn ambitie, ik ga er vanuit dat een echte creationist mijn website niet durft te bezoeken uit angst in de verzoeking van de satan te komen ;)
Waar ik alleen bang voor ben, is dat het erg moeilijk is om een creationist te overtuigen op basis van zijn eigen premissen. In die premissen zit namelijk het grootste probleem! Creationisten geloven écht dat natuurlijke selectie hetzelfde is als toeval. Ze geloven écht dat C14-dateringen ontkracht worden door de dateringen van de bijbel. Ze geloven écht dat alleen ontwerp complexe structuren voort kan brengen.
Ik denk dus wel degelijk dat het zin heeft om duidelijk te maken hoe dubieus hun premissen zijn. En ik denk dat je de laatstgenoemde premisse bij sommigen aan het wankelen kan krijgen met die eindeloze lijst van complexe structuren die overduidelijk ontstaan door blinde en levenloze krachten: een meanderende rivier, ribbels in het zand, sneeuwkristallen, turbulentie, weerpatronen, stormen op Jupiter, enzovoorts. De hele chaostheorie. Bij mij heeft het gewerkt, en ik had er niet eens een atheïst voor nodig om het uit te leggen. Toen ik James Gleick las, voelde ik het fundament onder het creationisme verpulveren.
De meeste creationisten zijn trouwens wel degelijk van mening dat de mens nietig is in het heelal. Alleen hun alter-ego beschouwen ze daarentegen als een almachtig opperwezen...
18 december 2006
Oeps, en toen had ik het boek al weer uit... Het leest toch wat gemakkelijker weg dan ik dacht. Dat heeft natuurlijk ook met de herkenning te maken. Ikzelf ben in een streng christelijk gezin opgegroeid, en heb dus mijn hele jeugd rondgesjouwd en geworsteld met alle bijbehorende onzin, precies de onzin die Dawkins pagina na pagina onderuit haalt. Dat leest heel prettig.
Het gedeelte over god als wetenschappelijk te falsificeren hypothese is in feite maar een klein deel van het boek. Zoals ik al eerder zei, neemt hij zelf maar de taak op zich om god een beetje helder te definiëren, en gaat daarbij (uiteraard) uit van een scheppende god. In principe zijn er ook wel andere, niet creërende goden denkbaar, die wel invloed uitoefenen. Die zijn alleen niet zo dik gezaaid als de monotheïstische schepper, en vermoedelijk ook vrij eenvoudig af te serveren door die vermeende invloed eens kritisch door te lichten.
Een grote naam in de evolutiewetenschap heeft uiteraard weinig moeite om het creationisme te fileren. Zelf ben ik maar een werktuigbouwer, maar toch valt mij iets op dat nooit genoemd wordt in het debat tussen wetenschap en creationisme. Waar ik op doel is dat creationisten de vaardigheden van ontwerp en constructie als hoogste kracht in het universum zien. Ze kunnen zich eenvoudigweg niet voorstellen dat andere machten ook maar in de buurt van die vaardigheden kunnen komen. Maar ze hebben het daarmee wel over menselijke vaardigheden. Alleen bij menselijke activiteiten kun je dat proces waarnemen. Ik vind het nogal wat om dat dan meteen maar de extrapoleren op alle complexe structuren in het universum, en dat dan tot godsbewijs te promoveren. Denk bijvoorbeeld eens aan een relatief eenvoudig iets als een wervelstorm. Een vrij sterke, complexe structuur die ontstaat uit dode materie en blinde krachten. Of de prachtige, complexe structuren die je in het geulen- en prielenstelsel van het Wad aantreft. Deze ontstaan zonder twijfel door levenloze processen. Toch heeft het best lang geduurd voordat de mens dergelijke complexiteit wist te bereiken middels ontwerp en constructie.
Oftwel, wie is die creationistische mens wel niet, dat hij denkt dat zijn vaardigheden de machtigste zijn in het universum? Dat niet-lineariteiten, veel energie, natuurlijke selectie en onvoorstelbare hoeveelheden tijd wel eens een stuk machtiger zouden kunnen zijn dan de vaardigheden van een stel slimme apen, gaat het verstand van de creationist kennelijk ver te boven.
Wat daar nog bij komt, is dat het hele proces dat tot de moderne technologie heeft geleid, behoorlijk evolutionaire trekjes heeft. Het is een mythe dat er af en toe een geniale uitvinder is die een paar compleet nieuwe dingen ontwerpt, waarna de schepping van de techniek weer een stapje verder is. In de praktijk zitten mensen eindeloos te prutsen met werktuigen, machines en andere technische artefacten. Alles wat in de praktijk werkt en handig is, wordt vaker toegepast. Trial and error komt heel wat meer voor dan dat iemand aan een tekentafel een blauwdruk maakt voor een innovatie. De grote uitvindingen uit de geschiedenis blijken bij nader inzien het resultaat van een reeks verbeteringen aan iets wat al bestond. En meestal blijkt dan ook dat er heel veel mensen bezig waren om hetzelfde ding te verbeteren, alleen hebben die probeersels het niet gehaald.
Ontwerp en constructie zijn dus ook in de eerste plaats een kwestie van muteren en vermenigvuldigen van wat goed werkt. Het enige verschil is dat technici door hun kennis en inventiviteit gericht kunnen muteren, en dat ze er in slagen om een deel van het selectieproces op papier of in computersimulaties te laten plaatsvinden. Dit geeft de techniek een zeker voordeel ten opzichte van de natuur. Maar dit wil niet zeggen dat het systeem van ontwerp en constructie oppermachtig is. Alleen de mens past het toe, en op de schaal van het universum is de mens onbetekenend en bestaat zij nog maar net. Nog maar heel even en dan is het al weer voorbij. Dan is de mens uitgestorven en daarmee ook het enige aantoonbare wezen dat ontwerp en constuctie toepast. En gedurende miljarden jaren daarvoor en miljarden jaren daarna ontstaat er overal in het universum orde en wanorde door de optelsom van eenvoudige mechanismen en onvoorstelbare hoeveelheden tijd en energie.
Wil je reageren op athlog? Meel mij: ligfiets op gmail.
10 december 2006. een nieuw log
Richard Dawkins heeft een leuk boek geschreven dat flink wat stof heeft doen opwaaien. Daar heeft-ie nogal een handje van. Altijd als hij een nieuw boek publiceert, worden er mensen boos. Niet dat ik nou zo'n liefhebber van provocerende schrijvers ben; er worden nogal wat bomen opgeofferd aan talentloze tossers die denken dat ze met hun scheldkannonades literatuur maken. De columns in de Metro en Spits bijvoorbeeld, bekijk ik niet eens meer. Als Mohammed B een literatuurcriticus was geweest, had ik hem een stuk sympathieker gevonden.
Maar Richard Dawkins heeft serieuze dingen te melden. Heel serieuze dingen. Dingen die puur vanwege de inhoud provoceren. En omdat hij toch moet provoceren en over een gezonde dosis humor beschikt, maakt hij hij boeken die lekker weglezen, af en toe pesterig zijn, maar de hele discussie consequent terugzetten op de inhoud. Want hij blijft een wetenschapper: als je inhoudelijk zwak staat, heb je pech gehad. Daar moet je maar tegen kunnen. Doe je voordeel met de inzichten en informatie die je gratis krijgt wanneer jouw standpunt met de grond gelijk wordt gemaakt.
En nu heeft hij dus een boek geschreven over het atheïsme. Ik ben er net in begonnen, en geniet van elke alinea. Op iedere pagina noemt hij wel een argument dat religie schaakmat zet, maar hij is niet tevreden met die kort-door-de-bocht benadering. Religie moet door een uitputtende studie van feiten en argumenten afgeserveerd worden. Nergens binnen het rijk van de rede en de werkelijkheid mag een schuilplaats voor religie over blijven. God hoort thuis in het rijk der fabelen en nergens anders.
Aanvankelijk leek het me leuk om, terwijl ik het boek lees, er in Liglog af toe iets over te zeggen. Maar al snel bedacht ik dat ik er waarschijnlijk zoveel over te melden ga hebben, dat het beter is om een apart logboek bij te houden: Athlog dus. Ik denk namelijk dat ik ook nadat ik het boek uit heb, nog vaak iets over atheïsme kwijt zal willen.
Ikzelf ben geneigd om de vraag "bestaat God?" te beantwoorden met: "Waar heb je het over?". Of, in de onsterfelijke woorden van Douglas Adams: "Who is this god-person anyway?". Als reli's op die vraag ingaan (wat ze meestal niet zullen doen, vooral de bekeergrage types vinden dat zíj de vragen stellen aan de ongelovige en niet andersom), verstrikken ze zich in een web van vaagheden. Vervolgens concludeer ik dat het een zinloze vraag is en dus geen verdere aandacht behoeft.
Het leuke aan het boek van Dawkins is dat hij aan die truuk voorbij gaat; hij helpt de reli's zelfs door dat te doen wat ze zelf niet kunnen; een begrijpelijke definitie van god construeren, hem een aanwijsbare plek in de werkelijkheid te geven en het theïsme aldus te veranderen in een testbare hypothese. Dat construeren van de god-hypothese doet hij aan de hand van wat gelovigen er zelf over zeggen. Op dit punt ben ik het niet met hem eens: ik vind dat hij de reli's teveel eer geeft. Het samenraapsel van god-ideeën is daarvoor veel te vaag, zelfs als je je beperkt tot de ideeën van de streng religieuzen. Veel meer dan een soort toeval dat boos op je kan worden, wordt het echt niet. Maargoed, meer daarover in een volgende aflevering.
Tja, en dan is het een kwestie van de hypothese testen. Hoe dat uit gaat vallen is natuurlijk duidelijk, het spannende is hoe hij het aan gaat pakken. Ongetwijfeld gaat het creationisme er geweldig van langs krijgen. Hierover zal ik binnenkort ook mijn eigen ideeën eens in xhtml zetten.
Ik ben trouwens benieuwd of deze post op Athlog nog eens per ongeluk door theoïsten gevonden gaat worden. Ik weet van minstens één interessant weblog dat wegens bedreigingen offline is gegaan na een, overigens genuanceerde, post over de moord op Theo van Gogh. Er lopen in Nederland nogal wat lui rond die tegen de Islam zijn (hetgeen goed is), maar niet tegen andere godsdiensten (hetgeen fout is), waarbij hun mening in feite voortkomt uit racisme (hetgeen écht fout is) en die vervolgens een nieuwe religie starten door bepaalde mensen heilig te verklaren (hetgeen ronduit debiel is).
Dus tegen degenen die mij imeels gaan sturen over dat ik Theo beledig en een vuile moslimvriend ben, zou ik willen zeggen: bedankt voor het niet sturen van deze imeels. En ohja, Pim Fortuijn gaat er ook nog wel eens van langs krijgen op Athlog, dus als je daar niet tegen kan is het beter om andere delen van internet te bezoeken. Google heeft 25 miljard pagina's voor je geïndexeerd.