In de Volkskrant schrijft Michael Zeeman een stuk over Dawkins boek, getiteld “Atheïst heeft de wijsheid niet in pacht”. Een waarheid als een koe, en dus een titel die het ergste doet vrezen. Het hele punt van Dawkins pleidooi voor atheïsme is immers dat niemand de waarheid in pacht heeft, en dat dus alle beweringen onderwerp dienen te zijn van kritische beschouwing. Zeker als het gaat om zeer verstrekkende beweringen, zoals over de oorsprong van het universum, de ethiek en over met wie je wel en geen seks mag hebben.
Zeeman draait precies hetzelfde riedeltje af als alle anderen die Dawkins boek bekritiseren: Atheïsme is ook maar een geloof, atheïsten zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit, wetenschap kan ook niet alles verklaren, mensen hebben nu eenmaal behoefte aan zingeving dus religie moet je met respect behandelen, religie is nodig als moreel gezag, en jawel, Hitler en Stalin waren ook atheïsten.
Ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat Zeeman (en al die anderen) het boek echt gelezen hebben. Al deze argumenten worden in Dawkins boek met de grond gelijk gemaakt. Dus ik verwacht in een artikel dat de voorpagina van een Volkskrant-katern haalt wel iets anders dan een herhaling van die argumenten. Als je het niet eens met met Dawkins boek, laat dan zien waarom die argumenten wél geldig zijn. Toon aan dat Dawkins ze ten onrecht afserveert.
De argumenten tegen atheïsme zijn echt tenenkrommend als je ze nader beschouwt zonder je te laten intimideren door het gezag van wie ze aanhaalt. Een kleine bloemlezing.
Atheïsme is ook maar een geloof. Hoezo? The Fucking Point van atheïsme is dat je niet dingen voor voetstoots aanneemt, maar alle beweringen (dus ook religieuze) kritisch benadert. Is de bewering aannemelijk? Zijn er aanwijzingen dat de bewering klopt? Zie ik redenen waarom de bewering niet waar kan zijn? Strookt de bewering met zaken waarvan ik weet dat ze zeer waarschijnlijk zijn? Heb ik eigenlijk wel iets aan die bewering?
Tja, en het toeval wil dat het enorme, wereldwijde en machtige stelsel van religie zo ongeveer als eerste in elkaar stort zodra je dat soort vragen gaat stellen. God verdwijnt nu eenmaal als sneeuw voor de zon zodra je kritische vragen gaat stellen. Dat heeft niks met geloven te maken. Atheïsme is de erkenning dat je met ‘geloven’ niet tot correcte en bruikbare kennis komt.
Atheïsten zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit. Dit is een van de mooiste. Laten we hem eerst eens even omdraaien: Religieuzen zijn arrogante lui die anderen wel even zullen vertellen hoe de wereld in elkaar zit. Onder die ‘anderen’ vallen dan ook zeer intelligente wetenschappers die hun hele leven bezig zijn om te onderzoeken hoe een klein deel van de wereld in elkaar zit, mensen die daarbij uiterst zorgvuldig en kritisch te werk gaan. Mensen die er als de kippen bij zijn om hun bevindingen bloot te stellen aan de venijnig kritische blik van anderen. Ik weet niet of je wel eens meegemaakt hebt hoe wetenschappers onderling elkaars werk bekritiseren, maar geloof me, ze sparen elkaar niet.
En dan komen er reli’s die wel even wijsheden zullen verkondigen over het leven, het universum en alles. Wie denken zij wel niet te zijn om te verkondigen dat het universum het knutselwerk is van een god, of dat er gekleurde energievelden om een menselijk lichaam zweven? Zíj zijn degenen die geen tegenspraak dulden, die geen kritische analyse van hun beweringen velen. Hoogop wordt er wat gesteggeld tussen concurrenten op basis van oude teksten waarvan het waarheidsgehalte zelf niet ter discussie mag staan. Nee, het moet gewoon maar geloofd worden, en als men het niet eens is, wordt dat óf geaccepteerd óf de wapens komen te voorschijn.
Wie zijn beweringen aan kritische analyse door anderen durft bloot te stellen, is zelfverzekerd. Wie vindt dat zijn beweringen geloofd moeten worden zónder dat, is arrogant. En lui als Zeeman gaan nog een stapje verder: zij vinden het arrogant als je daar op wijst.
Wetenschap kan ook niet alles verklaren. Wat hier dan vaak (al dan niet impliciet) op volgt, is dat je religie nodig hebt om de rest te verklaren. Om giftig van te worden. Nee, wetenschap kan niet alles verklaren, en de wetenschap is de eerste om dat toe te geven. Waarom denk je dat er nog steeds zoveel tijd, geld, energie en de beste denkkracht die we tot onze beschikking hebben, in wordt gestoken? Toch niet omdat we alles al kunnen verklaren. Ook niet omdat er niks meer te onderzoeken valt.
En laten we ook dit eens omdraaien: Wat kan religie dan allemaal verklaren? Kan het überhaupt iets verklaren? (Voor alle duidelijkheid, je hebt pas iets verklaard als jouw verklaring kritische analyse kan doorstaan.) In het stuk van Zeeman komt dit punt terug in de vorm van ‘de schamele waarheden van de wetenschap’. En welke ‘waarheden’ dacht mijnheer Zeeman daar tegenover te stellen? De wetenschap heeft in een paar eeuwen een enorme hoeveelheid bruikbare en verifieerbare kennis opgeleverd. En hoeveel kennis heeft tienduizend jaar religie ons opgeleverd? Werkelijk het enige dat ik kan verzinnen zit in de sfeer van ‘hoe houd ik mensen onder de duim’ ‘hoe ontwijk ik kritische analyse’ en ‘hoe draai ik de bewijslast om’. Voor de rest, niets.
Religie moet je met respect benaderen. Ik ben geneigd om al deze alinea’s te openen met “Oh ja?!?”, bij voorkeur in een paginavullend lettertype. Nu ook weer. Maargoed, laat ik rustig blijven. Waar heeft religie dat respect aan verdiend? Leg mij dat uit en ik zal het respecteren. Nog erger wordt het als je eens bekijkt wat in dit geval onder ‘respecteren’ wordt verstaan. Het betekent dat je religieuze meningen niet mag ‘aanvallen’. Opnieuw is het nuttig om te zien wat ‘aanvallen’ betekent: het is een codewoord voor kritische analyse. Dat mag niet met een religieuze mening. Je moet die mening als gegeven aannemen en er het zwijgen toe doen. Opnieuw: “Oh ja?!? Waarom dan wel?” Waarom mag over elke mening kritisch gediscussieerd worden, maar niet over een religieuze? Waarom mag mijn atheïsme dan bijvoorbeeld wel aangevallen worden (hoewel ik net nog hoorde dat het ‘ook maar een geloof is’ – let trouwens op het woordje ‘maar’, dat zie je nooit staan in een zin over het hindoeïsme).
Om nog giftiger te worden. Soms hoor je zowaar een argument voor het idee dat je niet kritisch mag zijn over religieuze meningen. Dat argument is dat die religie heel belangrijk is voor die mensen en dat die gevoelens heel diep gaan. Nou en? Geldt dat niet voor mijn vegetarisme? Geldt dat niet voor mijn politieke overtuigingen? Geldt dat niet voor wetenschappelijke kennis van, pak hem beet de evolutie? Wie maakt dat onderscheid, en waar is dat op gebaseerd? Dient racisme gerespecteerd te worden op het moment dat het een religie is in plaats van een onderbuikgevoel?
Dawkins is trouwens nog vrij aardig in deze. Hij stelt dat het juist een kwestie van respect is om iemands mening kritisch te benaderen. Eigenlijk een beetje laf. Waarom zou je respect moeten hebben voor een mening die iemand niet ter discussie durft te stellen? Dat doen we nooit, dus waarom wel als er opeens het etiket ‘Pas op! Religieus!’ op zit.
Religie als moreel gezag. Beetje slap gezag als er niet kritisch naar gekeken mag worden. Trouwens, hoe moreel is het om van mensen te verwachten dat ze zich aan gezag onderwerpen dat niet of slechts zwak ter discussie gesteld mag worden. Hoe moreel is het om mensen te leren dat ze iets “gewoon moeten geloven”. Hoe moreel is het om gehoorzaamheid als het hoogste goed te presenteren. Hoe moreel is het om jonge kinderen een religie op te dringen. Leuk is trouwens dat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat religie geen meetbare invloed heeft op de keuzes die mensen maken in een concreet ethisch dilemma. En dat is maar goed ook, religies hebben geen beste prestaties geleverd als ethisch gezag. Ik snap niet dat mensen dit werkelijk als argument voor religie aan durven halen.
Fascisme en stalinisme waren atheïstisch ideologieën. Te zot voor woorden. Het fascisme was katholiek. Het stalinisme was een religie ten voeten uit; kritiek was verboden, gehoorzaamheid aan de goddelijke leider was het belangrijkste in het leven, de hiërarchie, de iconen, de indoctrinatie, de kitscherige pracht en praal, het lonkende paradijs, de lotsbestemming van de mensheid, de verdoemenis voor wie er niet in geloofde. Maar sowieso is het een kolderargument, de misdaden van beide systemen en hun leiders werden niet gepleegd in de naam van de grote waarschijnlijkheid dat er geen god bestaat.
Dit alles wordt uitvoerig behandeld in Dawkins’ boek. Toch noemt Zeeman deze argumenten weer als reden om het boek af te kraken. Nergens geeft hij er blijk van te weten dat Dawkins die argumenten al ontzenuwd heeft voordat Zeeman aan zijn stuk begon. Het lijkt er op dat hij slechts recensies heeft gelezen van andere mensen die het boek ook niet gelezen hebben. Ik vraag me af of er überhaupt één recensie de krant heeft gehaald die geschreven is door iemand die verder is gekomen dan de inhoudsopgave van het boek.
Ik zal eens kijken of ik bovenstaande kan samenvatten in een brief aan de krant. Ik zal waarschijnlijk niet de enige zijn die zich kapot heeft geërgerd. Er is een argument dat ik hierboven niet afgebrand heb, omdat het wat meer aandacht verdiend. Volgende keer.